Λήμνος: «Φιλοκτήτης» του Χάινερ Μύλλερ – Η τραγωδία του αποκλεισμού ζωντανεύει στο Καβείριο

Με τις τελευταίες πρόβες να έχουν ολοκληρωθεί στην Εναλλακτική Σκηνή της Εθνικής Λυρικής Σκηνής, ο «Φιλοκτήτης» ετοιμάζεται να παρουσιαστεί στον αρχαιολογικό χώρο του Καβειρίου στις 4 και 5 Αυγούστου στη Λήμνο, σε μια παραγωγή που συνδυάζει το σύγχρονο θέατρο με ένα τοπίο άρρηκτα συνδεδεμένο με τον μύθο του ήρωα.

Η παράσταση εντάσσεται στο πρόγραμμα του θεσμού του Υπουργείου Πολιτισμού Όλη η Ελλάδα ένας Πολιτισμός 2026, ενώ αποτελεί μία από τις κεντρικές εκδηλώσεις του 6ου Kournos Music Festival, μετατρέποντας τον αρχαιολογικό χώρο των Καβειρίων σε σκηνή συνάντησης της αρχαίας παράδοσης με τη σύγχρονη δραματουργία.

Ο «Φιλοκτήτης» (1965) του Χάινερ Μύλλερ, του σημαντικότερου Γερμανού δραματουργού του δεύτερου μισού του 20ού αιώνα, είναι η πρώτη αναμέτρηση του συγγραφέα με την αρχαία δραματουργία, που θα αποτελέσει σταθερή πηγή έμπνευσης του έργου του. Το σώμα του εγκαταλελειμμένου Φιλοκτήτη, θύματος της προσφοράς του στον κοινό αγώνα, ανασύρεται από τη βαθιά σκοτεινή σπηλιά και διεκδικείται από εκείνους που τον υπέβαλαν, αδίστακτα, στη μαρτυρική παραμονή του στη Λήμνο.

Τη σκηνοθεσία υπογράφει ο Αλέξανδρος Ευκλείδης, στην πρώτη του συνεργασία με το Kournos Music Festival, με μετάφραση της Ελένης Βαροπούλου και εικαστική εγκατάσταση του Πέτρου Τουλούδη. Στον πρωταγωνιστικό ρόλο συναντάμε τον Σίμο Κακάλα, πλαισιωμένο από τους Θανάση Ακκοκαλίδη και Πύρρο Θεοφανόπουλο.

Η επιλογή του αρχαιολογικού χώρου του Καβειρίου αποκτά ιδιαίτερο συμβολισμό, καθώς η Λήμνος είναι ο τόπος όπου, σύμφωνα με τον μύθο, εγκαταλείφθηκε ο Φιλοκτήτης. Έτσι, η παράσταση επιστρέφει την ιστορία στον φυσικό της τόπο, επιχειρώντας έναν διάλογο ανάμεσα στο αρχαίο τοπίο, τον μύθο και τη σύγχρονη σκηνική γραφή του Μύλλερ.

Μυστηριακό ιερό

Το ιερό των Καβείρων, χτισμένο στο ακρωτήριο Χλόη, κοντά στην αρχαία Ηφαιστία, υπήρξε ένα από τα σημαντικότερα μυστηριακά ιερά του αρχαίου ελληνικού κόσμου, αφιερωμένο στη λατρεία των Καβείρων, μυστηριακών θεοτήτων που συνδέονταν με τον Ήφαιστο, τη φωτιά, τη γονιμότητα, η μεταλλουργία, αλλά και την προστασία των ναυτικών. Η ακριβής ταυτότητα και γενεαλογία τους παρέμενε σκοπίμως ασαφής, καθώς τα ονόματα και οι τελετές τους καλύπτονταν από το απόρρητο της μύησης.

«Φιλοκτήτης», Credit: Ανδρέας Σιμόπουλος

Με ιστορία που εκτείνεται από τον 8ο αιώνα π.Χ. έως την ύστερη αρχαιότητα, το ιερό των Καβείρων δεσπόζει πάνω από το Αιγαίο, σε ένα τοπίο όπου ο μύθος και η ιστορία συνυπάρχουν. Οι ανασκαφές πραγματοποιήθηκαν από την Ιταλική Αρχαιολογική Σχολή σε διαφορετικές περιόδους, από το 1937 έως το 1991.

Η Σπηλιά του Φιλοκτήτη

Κάτω από το Καβείριο, στην απόκρημνη βορειοανατολική ακτή της Λήμνου, βρίσκεται ένα παράκτιο, «δίπορτο» σπήλαιο, με άνοιγμα προς τη θάλασσα και δεύτερη πρόσβαση από την ξηρά. Η τοπική παράδοση το ταυτίζει με το καταφύγιο όπου έζησε ο τραυματισμένος ήρωας.

ΔΙΑΦΗΜΗΣΗ

Δεν έχουμε, πάντως, αρχαιολογικό εύρημα που να αποδεικνύει ότι η συγκεκριμένη σπηλιά σχετίζεται με κάποιο ιστορικό πρόσωπο πίσω από τον μύθο. Η ονομασία της αποτυπώνει κυρίως τον τρόπο με τον οποίο το φυσικό τοπίο της Λήμνου «υιοθέτησε» τη μυθολογική αφήγηση.

Το ίδιο το Καβείριο αρχίζει να τεκμηριώνεται αρχαιολογικά πολλούς αιώνες μετά την εποχή στην οποία τοποθετείται συμβατικά ο Τρωικός Πόλεμος.

Αρχαιολογικός χώρος Καβειρίου, Λήμνος

Ποιος ήταν ο Φιλοκτήτης

Ο Φιλοκτήτης, γιος του Ποία, ήταν περίφημος τοξότης και κάτοχος του αλάθητου τόξου και των βελών του Ηρακλή. Καθ’ οδόν προς την Τροία τραυματίστηκε από δηλητηριώδες φίδι. Η πληγή του δεν έκλεινε, ανέδιδε αφόρητη οσμή και οι κραυγές του διέκοπταν τις θυσίες των Αχαιών. Με απόφαση των αρχηγών —και κεντρικό ρόλο του Οδυσσέα— εγκαταλείφθηκε στη Λήμνο.

«Φιλοκτήτης», Credit: Ανδρέας Σιμόπουλος

Έζησε εκεί απομονωμένος σχεδόν δέκα χρόνια, επιβιώνοντας χάρη στο τόξο του. Όταν οι Έλληνες πληροφορήθηκαν ότι η Τροία δεν μπορούσε να καταληφθεί χωρίς τον ίδιο και τα όπλα του Ηρακλή, ο Οδυσσέας επέστρεψε μαζί με τον νεαρό Νεοπτόλεμο για να τον πάρουν. Η μεγάλη σύγκρουση δεν αφορά απλώς την επιστροφή του στον πόλεμο, αλλά το εάν ένας άνθρωπος που προδόθηκε μπορεί να εμπιστευθεί ξανά εκείνους που τον εγκατέλειψαν.

Στον «Φιλοκτήτη» του Σοφοκλή, που παρουσιάστηκε το 409 π.Χ., ο Οδυσσέας προτείνει την εξαπάτηση, ο Νεοπτόλεμος διχάζεται ανάμεσα στην εντολή και στη συνείδησή του, ενώ ο Φιλοκτήτης αρνείται να μετατραπεί και πάλι σε εργαλείο του στρατού. Τελικά εμφανίζεται ο Ηρακλής ως από μηχανής θεός και τον πείθει να ταξιδέψει στην Τροία, όπου θα θεραπευθεί και θα συμβάλει στην ελληνική νίκη.

«Φιλοκτήτης», πρόβες. Credit: Ανδρέας Σιμόπουλος

Το έργο του Μύλλερ: «Δύσβατο τοπίο για τους ηθοποιούς»

Το πιο σύγχρονο στοιχείο του έργου είναι ότι το ίδιο σώμα που απορρίπτεται ως άρρωστο, δυσάρεστο και άχρηστο γίνεται ξαφνικά απαραίτητο όταν το απαιτεί η πολεμική σκοπιμότητα.

Ο Μύλλερ έγραψε το έργο το 1965, έχοντας ως αφετηρία τον Σοφοκλή, αλλά αφαίρεσε τη συμφιλιωτική έξοδο και την παρέμβαση του Ηρακλή. Στη δική του εκδοχή η πολιτική εξουσία χρησιμοποιεί τον άνθρωπο όσο είναι χρήσιμος — ακόμη και το νεκρό σώμα του μπορεί να μετατραπεί σε μέσο προπαγάνδας. Η νέα παραγωγή δίνει έμφαση ακριβώς στη σχέση σώματος και πολιτικής, με τον τόπο της μυθικής εγκατάλειψης να λειτουργεί όχι ως απλό σκηνικό, αλλά ως ουσιαστικό μέρος της παράστασης.

ΔΙΑΦΗΜΗΣΗ

«Φιλοκτήτης», Credit: Ανδρέας Σιμόπουλος

Όπως σημειώνει ο σκηνοθέτης της παράστασης, Αλέξανδρος Ευκλείδης: «Το τοπίο είναι πρωταγωνιστής πολλών έργων του Μύλλερ, ο οποίος, βέβαια, δεν το αντιμετώπιζε ως μία ρεαλιστική συνθήκη, αλλά ως μία μήτρα του μύθου. Στον Φιλοκτήτη, πρώτο μεγάλο έργο του σπουδαίου συγγραφέα, η Λήμνος, ένας έρημος τόπος εξορίας, “νησί των όρνιων”, δεν μοιάζει με το κατάφυτο, όμορφο μέρος που γνωρίζουμε, αλλά είναι περισσότερο ένας τόπος διαρκούς μαρτυρίου. Η ταυτολογική, θα μπορούσε να πει κανείς, επιλογή να ανεβάσουμε τον Φιλοκτήτη του Μύλλερ μία ανάσα από τον θρυλούμενο τόπο της εξορίας του, δεν προέρχεται από κάποιον αρχαιολάγνο φετιχισμό, αλλά από την ίδια τη μυλλερική εμμονή με το τοπίο.»

Το κείμενο του Μύλλερ είναι ένα απόσταγμα της σοφόκλειας δραματουργίας, εμπλουτισμένο με τη δύναμη του σαιξπηρικού και ρομαντικού λόγου, αλλά και από τα διακυβεύματα της λογοτεχνίας του 20ού αιώνα. Είναι ένα κυριολεκτικά δύσβατο τοπίο για τους ηθοποιούς, που πρέπει να κινούνται ανάμεσα στις λέξεις με προσοχή και συγκέντρωση, όπως σε ένα ναρκοπέδιο εννοιών και λογοτεχνικών αναφορών. Το πυκνό κείμενο, η κυριολεξία που επιβάλλει το τοπίο, δεν επιτρέπουν μια σκηνική προσέγγιση που θα προσπαθήσει να επιβάλλει πολλαπλά ερμηνευτικά στρώματα: το κείμενο το ίδιο συνιστά μια χειρονομία υπέρβασης που λειτουργεί στο νου και το σώμα των ηθοποιών και των θεατών.»

Σύμφωνα με τον Αλέξανδρο Ευκλείδη, ο Μύλλερ επηρεάστηκε από το πολιτικό πλαίσιο της εποχής του, χωρίς ωστόσο ο «Φιλοκτήτης» να είναι ένα έργο επικαιρότητας. «Όπως κάθε σημαντικό έργο τέχνης, ο Φιλοκτήτης ανθίσταται στις εύκολες και οριστικές ερμηνείες. Είναι οπωσδήποτε ένα πολιτικό έργο, οπωσδήποτε εγγράφεται στις πολύπλοκες διαδρομές του κομμουνιστικού πλαισίου στο οποίο ζούσε ο συγγραφέας του, αλλά δεν είναι ένα έργο επικαιρότητας. Είναι ένα διδακτικό έργο με την μπρεχτική έννοια του όρου και ως τέτοιο επιστρέφει “από τα χρόνια τα τωρινά, στα χρόνια τα παλιά” για να επισκεφθεί ξανά και ξανά εντάσεις που βρίσκουμε τόσο στο μύθο, όσο και στη ζωή μας. Όχι, προφανώς, για να μάθουμε τρόπους να τις επιλύουμε, αλλά για να θυμόμαστε πως είναι πάντα εκεί και τις περισσότερες φορές επιλύονται με την ισχύ, δημιουργώντας νέα αδιέξοδα. Ο Φιλοκτήτης γίνεται ένα χρήσιμο πτώμα, καθώς ζωντανός δεν μπορούσε να είναι πλέον χρήσιμος.»