Ένας θεραπευτικός πηλός που εξορυσσόταν στη Λήμνο ήδη από την αρχαιότητα εμφανίζεται τώρα, τουλάχιστον ως ιδέα και εικόνα, μέσα σε γιγαντιαίες συσκευασίες χαπιών στο Μπρούκλιν. Όχι σε κάποια έκθεση αρχαιολογίας ή ιστορίας της ιατρικής, αλλά σε μια μεγάλη ομαδική έκθεση για την εξόρυξη, την κατανάλωση και τη σχέση του ανθρώπου με τους φυσικούς πόρους.
Η Λημνία γη είναι η αφετηρία της σειράς Pharmakon V, VIII, IX, XI, XIII, XV, XVI της Marina Pinsky, που παρουσιάζεται στην έκθεση Sentient Earth στο Amant. Τα έργα, που δημιουργήθηκαν το 2014 και το 2015, μοιάζουν με υπερμεγέθη μπλίστερ φαρμάκων και περιέχουν χάπια των οποίων η μορφή είναι εμπνευσμένη από τον περίφημο θεραπευτικό πηλό της Λήμνου.
Marina Pinsky, Landscape (Pharmakon I–XXIV),
Η Pinsky δεν σταματά όμως στην αναφορά στην αρχαιότητα. Πάνω στα χάπια αποτυπώνει ανάγλυφα μορφές κτιρίων της ελβετικής φαρμακοβιομηχανίας, ενώ στην πίσω πλευρά των συσκευασιών εμφανίζονται φωτογραφίες εγκαταλελειμμένων εγκαταστάσεων. Έτσι, ένα υλικό συνδεδεμένο με μια πανάρχαια θεραπευτική πρακτική συναντά τη μαζική παραγωγή και διανομή του σύγχρονου φαρμάκου.
Ο ίδιος ο τίτλος Pharmakon κουβαλά αυτή την αντίφαση. Η αρχαία ελληνική λέξη «φάρμακον» μπορούσε να δηλώνει το θεραπευτικό μέσο, αλλά και το δηλητήριο. Στη σειρά της Pinsky η διπλή αυτή σημασία περνά στη σύγχρονη φαρμακοβιομηχανία: σε ένα σύστημα που παράγει θεραπείες απαραίτητες για τη ζωή και ταυτόχρονα συμμετέχει σε μια τεράστια παγκόσμια οικονομία παραγωγής, κατανάλωσης και αποβλήτων.
Η επιλογή της Λημνίας γης αποκτά ακόμη μεγαλύτερο ενδιαφέρον αν κοιτάξει κανείς τον τρόπο με τον οποίο διακινούνταν στο παρελθόν. Ο πηλός δεν κυκλοφορούσε απλώς ως χώμα. Μετά την επεξεργασία του σχηματιζόταν σε μικρά δισκία ή πιτάκια και σφραγιζόταν. Στην Ευρώπη έγινε γνωστός και ως terra Lemnia ή terra sigillata, «σφραγισμένη γη», και δείγματα αυτών των μικρών φαρμακευτικών δισκίων σώζονται μέχρι σήμερα σε ιστορικές συλλογές.
Λεπτομέρεια από τη σειρά Pharmakon της Marina Pinsky, όπου οι μορφές των χαπιών παραπέμπουν στη Λημνία γη και συνδέονται με τη σύγχρονη φαρμακοβιομηχανία
Η ομοιότητα με τη σύγχρονη εικόνα ενός συσκευασμένου χαπιού είναι εντυπωσιακή: ένα θεραπευτικό υλικό από το έδαφος ενός νησιού μετατρέπεται σε μικρή, αναγνωρίσιμη και σφραγισμένη μονάδα που μπορεί να αποθηκευτεί, να διακινηθεί και να καταναλωθεί. Δεν υπάρχει ένδειξη ότι η Pinsky θέλησε συνειδητά να αντιπαραβάλει εκείνα τα σφραγισμένα δισκία με τα σημερινά μπλίστερ· η ιστορική συγγένεια των δύο εικόνων, ωστόσο, είναι δύσκολο να αγνοηθεί.
Η Λημνία γη είχε αποκτήσει μεγάλη φήμη ως φαρμακευτική ύλη και συνέχισε να χρησιμοποιείται επί αιώνες. Η αξία της δεν βρισκόταν μόνο στις ιδιότητες που της απέδιδαν, αλλά και στην προέλευσή της: ένα συγκεκριμένο υλικό συνδεδεμένο με έναν συγκεκριμένο τόπο. Η σφράγιση των δισκίων λειτουργούσε και ως τρόπος αναγνώρισης αυτού του τόπου προέλευσης. Στο έργο της Pinsky, αντιθέτως, το φάρμακο εμφανίζεται μέσα στη σύγχρονη κλίμακα της βιομηχανικής παραγωγής, με εργοστάσια, εγκαταστάσεις και συστήματα παγκόσμιας διανομής.
Η Marina Pinsky, γεννημένη στη Μόσχα το 1986 και με έδρα σήμερα τις Βρυξέλλες και το Βερολίνο, χρησιμοποιεί συχνά τη φωτογραφία ως αφετηρία για έργα που καταλήγουν στη γλυπτική και την εγκατάσταση. Έργα της έχουν παρουσιαστεί, μεταξύ άλλων, στο Museum of Modern Art της Νέας Υόρκης, στο Hammer Museum του Λος Άντζελες και στο WIELS των Βρυξελλών, καθώς και στις Μπιενάλε της Λυών και της Ρίγας.
Marina Pinsky, Pharmakon XXIV, 2015. Ένα από τα έργα της σειράς που συνδέει τη Λημνία γη με την εικόνα του σύγχρονου συσκευασμένου φαρμάκου.
Η σειρά Pharmakon βρίσκεται τώρα μέσα σε ένα πολύ ευρύτερο τοπίο. Η Sentient Earth συγκεντρώνει 28 καλλιτέχνες και περισσότερα από 60 έργα που εξετάζουν τι συμβαίνει όταν η Γη αντιμετωπίζεται πρωτίστως ως απόθεμα υλικών προς εξόρυξη: πετρέλαιο, μέταλλα, καουτσούκ, σπάνιες γαίες αλλά και δεδομένα και υποδομές απαραίτητες για τη σύγχρονη τεχνολογία.
Σε ένα από τα έργα της έκθεσης, η Bernadette Corporation επιστρέφει στην πετρελαιοκηλίδα της BP στον Κόλπο του Μεξικού το 2010. Ο Hélio Melo απεικονίζει την εξαγωγή λάτεξ από τα καουτσουκόδεντρα, ενώ η Eliza Evans αντιμετωπίζει την εξόρυξη με μια πραγματική νομική χειρονομία: όταν έμαθε ότι δεν μπορούσε να απαγορεύσει το fracking κάτω από γη που είχε κληρονομήσει στην Οκλαχόμα, μοίρασε το ιδιοκτησιακό της μερίδιο σε περισσότερα από 8.000 τμήματα, δυσκολεύοντας πρακτικά τις εταιρείες να εξασφαλίσουν τη συναίνεση όλων των ιδιοκτητών.
Ανάμεσα στα εκθέματα βρίσκεται ακόμη ένα πορτογαλικό επιτραπέζιο παιχνίδι του 1984, το Petróleo, στημένο σαν να έχει μόλις διακοπεί μια παρτίδα. Στο παιχνίδι οι παίκτες κατασκευάζουν δεξαμενές πετρελαίου, υπεράκτιες εξέδρες και άλλες υποδομές. Αυτό που κάποτε παρουσιαζόταν ως αυτονόητη εικόνα ανάπτυξης και προόδου διαβάζεται σήμερα μέσα από ένα εντελώς διαφορετικό οικολογικό και πολιτικό πλαίσιο.
Marina Pinsky, Pharmakon XVI, 2015. Η σειρά Pharmakon μεταφέρει την ιστορία της αρχαίας θεραπευτικής ύλης της Λήμνου στον κόσμο των χαπιών και της βιομηχανικής παραγωγής φαρμάκων
Η Sentient Earth δεν προτείνει κάποιο έτοιμο μοντέλο για έναν βιώσιμο πλανήτη. Εξετάζει περισσότερο το σύστημα που μας έφερε στο σημερινό σημείο: τη διαρκή ανάγκη για περισσότερες πρώτες ύλες, περισσότερη παραγωγή, περισσότερες τεχνολογίες και περισσότερα προϊόντα, σε μια κλίμακα που ξεπερνά ολοένα περισσότερο τα όρια των φυσικών πόρων.
Κάπου εκεί η Λημνία γη αποκτά μια απροσδόκητη δεύτερη ζωή. Ένα υλικό που έβγαινε από το έδαφος ενός νησιού του βόρειου Αιγαίου, μετατρεπόταν σε μικρά σφραγισμένα δισκία και ταξίδευε επί αιώνες ως φαρμακευτική ύλη βρίσκεται τώρα στο Μπρούκλιν ως αφετηρία για μια εικόνα του σύγχρονου φαρμάκου: χάπι, βιομηχανία, συσκευασία, διανομή, κατανάλωση. Από τη γη στο μπλίστερ, η απόσταση είναι τεράστια και ταυτόχρονα παράξενα μικρή.
Η έκθεση Sentient Earth παρουσιάζεται στο Amant, στο Μπρούκλιν, έως τις 14 Φεβρουαρίου 2027 και στη συνέχεια θα μεταφερθεί στο The Power Plant Contemporary Art Gallery του Τορόντο.
Με στοιχεία από Frieze, Amant, 303 Gallery, Wellcome Collection, Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας
Πηγη lifo.gr
