Ο Ήφαιστος και η Λήμνος

του Βασίλη Χλέτσου

Το νησί της Λήμνου αναδύεται μέσα στο Αιγαίο όχι μόνο ως γεωγραφική ενότητα, αλλά ως ενα ιδιαιτερο τοπίο φορτισμένο με μνήμη πυρός, ένα σώμα γης που φέρει εμφανώς τα ίχνη μιας ηφαιστειακής καταγωγής, η οποία διαμόρφωσε τόσο τη μορφή όσο και τη σημασία του νησιού στη συνείδηση των αρχαίων. Η μορφολογία, οι ιδιαιτερες αποχρώσεις του εδάφους, οι σκληρές και άνυδρες εκτάσεις, οι πέτρες που μοιάζουν να έχουν παγώσει σε στιγμή έκρηξης, όλα συγκροτούν ένα περιβάλλον που δεν περιγράφεται απλώς, αλλά βιώνεται ως ενεργή παρουσία του στοιχείου της φωτιάς

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η επιλογή ενός Ολύμπιου θεού, εν προκειμένω του Ήφαίστου, ως κατοίκου της Λήμνου και όχι του Όλυμπου, δεν αποτελεί απλώς μια μυθοπλασία, αλλά σχεδόν αναγκαία ερμηνευτική επιλογή των αρχαίων. Οι αρχαίοι μυθοπλάστες δεν επινόησαν απλώς έναν τόπο για τον θεό του πυρός, αλλά αναγνώρισαν στον ήδη υπάρχοντα χαρακτήρα του νησιού το φυσικό του Θεικό ανάλογο.

Η ηφαιστειακή δομή της Λήμνου λειτουργεί ως θεμέλιο της αφήγησης, ως απτό τεκμήριο ότι η γη αυτή ανήκει στο ίδιο στοιχείο με τον θεό που την κατοικεί. Δεν είναι ο Ήφαιστος που προσδίδει στη Λήμνο τη σημασία της φωτιάς, αλλά η ίδια η Λήμνος που υπαγορεύει την παρουσία του

Σε αντίθεση με τον απόμακρο, θεϊκό Όλυμπο, όπου οι θεοί κατοικούν αποσπασμένοι από τους θνητούς, εδώ το θείο ενυπάρχει μέσα στη γη και στις διεργασίες της. Η φωτιά δεν είναι αφηρημένη δύναμη, αλλά ορατό και απτό στοιχείο, ριζωμένο στο υπέδαφος και διάχυτο στο τοπίο. Έτσι, η Λήμνος καθίσταται όχι απλώς κατοικία, αλλά προέκταση του ίδιου του θεού Ηφαίστου, ένα φυσικό εργαστήρι όπου η δημιουργία δεν είναι μεταφορά, αλλά διαδικασία που συνεχώς υπονοείται από τη μορφή της γης

ΔΙΑΦΗΜΗΣΗ

Η σημαίνουσα αυτή ηφαιστειακή ταυτότητα συνδέεται και με τη θέση του νησιού ανάμεσα στη Μικρά Ασία και τον Εύξεινο Πόντο, περιοχές πλούσιες σε μεταλλεύματα και χρυσό. Η γη που γεννά τη φωτιά γίνεται φυσικά και γη που δέχεται και επεξεργάζεται το μέταλλο. Δεν είναι λοιπόν τυχαίο ότι εδώ άνθισε η μεταλλουργία και ότι μορφές όπως οι Κάβειροι συνδέθηκαν με το νησί, ως φορείς μιας γνώσης που γεφυρώνει το φυσικό φαινόμενο με την τεχνική και τη μύηση.

Η στρατηγική θέση της πυρόεσσας Λήμνου, ανάμεσα στο τρίγωνο της Μικράς Ασίας και του Ευξείνου Πόντου, προς τον εμπορικό πλούτο εξόρυξης μεταλλευμάτων, σηματοδοτεί και τη διέλευση των Αργοναύτεων με την Αργώ προς την Κολχίδα. Η αφήγηση αυτή αποκτά νέα σημασία όταν ιδωθεί υπό αυτό το πρίσμα, καθώς η Λήμνος λειτουργεί ως ενδιάμεσος σταθμός, όπου η ύλη και η φωτιά συναντώνται πριν από την τελική κατάκτηση του χρυσού. Το νησί γίνεται έτσι όχι απλώς τόπος στάσης, αλλά τόπος κατανόησης της ίδιας της διαδικασίας μεταμόρφωσης.

Η Λήμνος, λοιπόν, δεν επελέγη τυχαία ως κατοικία του Ηφαίστου, αλλά επιβλήθηκε ως τέτοια μέσα από την ίδια τη μορφή της. Το ηφαιστειακό της υπόστρωμα, ορατό και ενεργό στη φαντασία των ανθρώπων, υπήρξε η πρωταρχική αιτία που οδήγησε τη σκέψη των αρχαίων να τοποθετήσει εδώ τον θεό του πυρός, μετατρέποντας τη γεωλογία σε μυθολογία και το τοπίο σε αποκάλυψη του θείου.

Φανταστείτε να υπήρχε ένα υπερμεγέθες άγαλμα του Ηφαίστου στο λιμάνι της Μύρινας, να υποδέχεται τους επισκέπτες, και να θυμίζει στους κατοίκους του νησιού την μυθιστορία του.

Στην εικόνα απόπειρα απόδοσης του Ηφαίστου με την βοήθεια Τ.Ν.

ΔΙΑΦΗΜΗΣΗ

Μυσταγωγία – Μυθαγωγία – Φυσιολατρία