Η σπηλιά του Φιλοκτήτη στη Λήμνο και το μυητικό ταξίδι του ήρωα προς την Τροία

του Βασίλη Χλέτσου 

Στο ακρωτήριο των Καβειρίων, στη βορειοανατολική Λήμνο, βρισκόταν ένα από τα σημαντικότερα ιερά του αρχαίου Αιγαίου. Εκεί τελούνταν τα Καβείρια Μυστήρια, τελετές που συνδέονταν με την κάθαρση, την αναγέννηση και τη μυστική γνώση. Κάτω από το ιερό διατηρείται μέχρι σήμερα η παράδοση της σπηλιάς του Φιλοκτήτη. Ίσως αυτή η γειτνίαση να μην είναι τυχαία.

Από τα πανάρχαια χρόνια, το σπήλαιο υπήρξε ο κατεξοχήν τόπος μύησης. Συμβολίζει τη μήτρα της Μεγάλης Μητέρας, τον χώρο όπου ο άνθρωπος εγκαταλείπει τον παλαιό του εαυτό για να γεννηθεί εκ νέου. Το σκοτάδι του δεν είναι απουσία φωτός, αλλά η απαρχή του φωτός. Εκεί όπου τα μάτια παύουν να βλέπουν, αρχίζει να βλέπει η ψυχή.

Ας προσεγγίσουμε, λοιπόν, τον μύθο του Φιλοκτήτη όχι μόνο ως ιστορία ενός ήρωα, αλλά ως ένα μεγάλο μυητικό ταξίδι, άρρηκτα δεμένο με τη Λήμνο, τον Ήφαιστο και τους μυστηριώδεις γιους του, τους Καβείρους.

Η Λήμνος κατείχε εξέχουσα θέση στον αρχαίο κόσμο. Βρισκόταν πάνω στους θαλάσσιους δρόμους που οδηγούσαν προς τη Μικρά Ασία, τον Εύξεινο Πόντο και την Κολχίδα, τόπους πλούσιους σε μεταλλεύματα και χρυσό. Δεν είναι τυχαίο ότι από το νησί περνούν οι Αργοναύτες στην πορεία τους προς το Χρυσόμαλλο Δέρας, ούτε ότι οι μύθοι της Έλλης, του Ιάσονα και του Φρίξου συνδέονται με αυτή τη θαλάσσια οδό.
Ο Τρωικός Πόλεμος, όπως τον παραδίδει ο Όμηρος, μπορεί να διαβαστεί σε δύο επίπεδα. Το ένα είναι το ιστορικό και επικό. Το άλλο είναι το συμβολικό. Σε αυτή την εσωτερική ανάγνωση, η Ελένη δεν αποτελεί μόνο την ωραιότερη γυναίκα του κόσμου, αλλά συμβολίζει το πολύτιμο αγαθό, το λαμπρό φως, εκείνο που οι άνθρωποι επιθυμούν να κατακτήσουν. Το ίδιο και το όνομά της παραπέμπει στη λάμψη, στη φωτεινότητα, στην ακτινοβολία.

Έτσι και ο Όμηρος, ο «τυφλός» ποιητής, δεν χρειάζεται να θεωρηθεί κυριολεκτικά τυφλός. Η παράδοση τον παρουσιάζει ως εκείνον που βλέπει όχι με τα μάτια, αλλά με τον εσωτερικό οφθαλμό της ψυχής. Η αληθινή όραση δεν ανήκει πάντοτε στις αισθήσεις, αλλά στον νου που εν-ορά.

ΔΙΑΦΗΜΗΣΗ

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η πορεία του Φιλοκτήτη μεταμορφώνεται σε προσκύνημα αυτογνωσίας. Οι Αχαιοί ξεκινούν για την Τροία, όμως ο βαθύτερος προορισμός δεν είναι η κατάκτηση μιας πόλης, αλλά η κατάκτηση του ίδιου του ανθρώπου. Ο αληθινός χρυσός δεν βρίσκεται στα μεταλλεία, αλλά στο εσωτερικό της ψυχής.

Άλλωστε, σε όλους σχεδόν τους αρχαίους πολιτισμούς ο χρυσός υπήρξε σύμβολο του Θείου. Η αλχημική μεταστοιχείωση δεν αφορά πρωτίστως τη μετατροπή των μετάλλων σε χρυσό, αλλά τη μεταμόρφωση του ίδιου του ανθρώπου. Ο Φιλοκτήτης δεν οδεύει απλώς προς μια πολεμική εκστρατεία. Βαδίζει προς τη δική του εσωτερική μεταστοιχείωση.

Στα χέρια του κρατά τα βέλη του Ηρακλή. Δεν είναι μόνο όπλα. Είναι ηλιακά σύμβολα. Όπως ο ήλιος εκτοξεύει καθημερινά τις ακτίνες του προς τη γη, έτσι και τα βέλη του ήρωα μεταφέρουν τη δύναμη του πνευματικού φωτός.

Λίγο πριν φθάσει στη Λήμνο, ένα φίδι τον δαγκώνει. Οι σύντροφοί του, αδυνατώντας να αντέξουν τον πόνο και την οδύνη του, τον εγκαταλείπουν μόνο στη σπηλιά. Εκεί, κάτω από το ιερό των Καβείρων, αρχίζει η πραγματική του πορεία.
Το φίδι, πανάρχαιο χθόνιο σύμβολο, δεν εκφράζει μόνο τον κίνδυνο. Είναι συγχρόνως σύμβολο γνώσης, θεραπείας και αναγέννησης. Αλλάζει το δέρμα του όπως ο άνθρωπος καλείται να αποβάλει τον παλαιό του εαυτό. Κοιμάται με τα μάτια ανοιχτά, υπενθυμίζοντας τη διαρκή νήψη και την πνευματική εγρήγορση.

Το τραύμα γίνεται η αρχή της μύησης.
Εννέα χρόνια παραμένει στη σπηλιά. Ο αριθμός εννέα δεν μοιάζει τυχαίος. Αντιστοιχεί στους εννέα μήνες της ανθρώπινης κύησης. Ο Φιλοκτήτης κυοφορείται πνευματικά μέσα στη γήινη μήτρα της Λήμνου, ώσπου να αναγεννηθεί.
Οι αρχαίοι δεν αντιλαμβάνονταν τον χρόνο ως απλή διαδοχή ημερών. Ο χρόνος ήταν κύκλος, μεταμόρφωση, εσωτερική ωρίμανση. Έτσι, οι ημέρες μέσα στη σπηλιά δεν περνούν. Βαθαίνουν. Το δηλητήριο γίνεται φάρμακο. Η μοναξιά γίνεται δάσκαλος. Η λημνία γη θεραπεύει όχι μόνο το σώμα, αλλά και την ψυχή.

Η σπηλιά είναι μήτρα ζωής. Όπως ο άνθρωπος γεννιέται μέσα από το σκοτάδι της μητρικής κοιλίας, έτσι και η γνώση γεννιέται μέσα από το σκοτάδι της ενδοσκόπησης. Η κάθοδος στα βάθη της γης συμβολίζει τον θάνατο του παλαιού ανθρώπου. Η άνοδος στο φως σηματοδοτεί την αναγέννηση.

Στα Καβείρια τιμούσαν τον Ήφαιστο και τους Καβείρους, θεότητες άρρηκτα συνδεδεμένες με το πυρ και τη μεταλλουργία. Στην εσωτερική τους διάσταση, ο ακατέργαστος σίδηρος είναι η ανθρώπινη ψυχή. Σφυρηλατείται μέσα στη φωτιά της αρετής και της γνώσης, μέχρι να αποβάλει τη σκουριά των παθών και να φανερώσει την καθαρότητά της.

ΔΙΑΦΗΜΗΣΗ

Οι Κάβειροι δεν είναι μόνο τεχνίτες του μετάλλου. Είναι τεχνίτες της ψυχής. Με τις λαβίδες τους δεν μορφοποιούν απλώς σίδηρο. Πλάθουν χαρακτήρες. Σφυρηλατούν συνειδήσεις. Ανάβουν μέσα στον άνθρωπο το πνευματικό πυρ.
Το πυρ του Ηφαίστου ενώνεται με το δημιουργικό πυρ της Μεγάλης Μητέρας, της κοσμικής μήτρας από την οποία όλα γεννώνται και στην οποία όλα επιστρέφουν. Έτσι η φωτιά γίνεται το ορατό σύμβολο της θείας παρουσίας.
Δεν είναι τυχαίο ότι στα Καβείρια Μυστήρια κυριαρχούσε η λαμπάδα. Η παράδοση αναφέρει πως κατά τη διάρκεια της μεγάλης εορτής έσβηναν τα φώτα στη Λήμνο και στη Σαμοθράκη, έως ότου καταφθάσει από τη Δήλο το νέο ιερό φως. Το φως αυτό δεν ήταν απλώς μια φλόγα. Ήταν η εικόνα της αναγεννημένης συνείδησης.

Ύστερα από εννέα χρόνια, όταν η εσωτερική του κάθαρση είχε ολοκληρωθεί, φθάνει ο Οδυσσέας για να τον οδηγήσει ξανά στην Τροία. Ο χρησμός έλεγε πως χωρίς τον Φιλοκτήτη και τα βέλη του Ηρακλή η πόλη δεν θα έπεφτε ποτέ.
Ίσως όμως ο βαθύτερος χρησμός να ήταν άλλος.

Μόνο ένας άνθρωπος που είχε κατέβει στα βάθη του εαυτού του μπορούσε να κρατήσει στα χέρια του το ιερό τόξο χωρίς να γίνει δούλος της δύναμής του. Μόνο ένας μυημένος μπορούσε να χρησιμοποιήσει τη δύναμη με σοφία.
Η Τροία τότε έπεσε.

Όχι μόνο από τα βέλη του Φιλοκτήτη, αλλά από τη συνείδηση εκείνου που τα κρατούσε.