Η Ελλάδα μπαίνει σε μια ολοένα και πιο βαθιά δημογραφική κρίση, με τις γεννήσεις να έχουν σχεδόν υποδιπλασιαστεί μέσα σε λίγες δεκαετίες και τη διαφορά ανάμεσα σε γεννήσεις και θανάτους να διευρύνεται δραματικά.

Τα στοιχεία έρευνας του καθηγητή Δημογραφίας και διευθυντή του Ινστιτούτου Δημογραφικών Ερευνών και Μελετών (ΙΔΕΜ), Βύρωνα Κοτζαμάνη, αποτυπώνουν το μέγεθος της αλλαγής.

Από τις 148.000 γεννήσεις στις μόλις 67.000

Οι γεννήσεις, που έφταναν κατά μέσο όρο τις 148.000 το 1979-1980, περιορίστηκαν στις 67.000 το 2024-2025.

Την ίδια στιγμή, η μέση ηλικία στην οποία οι γυναίκες αποκτούν παιδιά αυξήθηκε κατά σχεδόν έξι χρόνια: από 26,2 έτη σε 32,2 έτη.

Η πτώση των γεννήσεων ξεκίνησε στα τέλη της δεκαετίας του ’70 και, με εξαίρεση την περίοδο 2003-2009, συνεχίζεται μέχρι σήμερα. Η μικρή ανάκαμψη εκείνης της περιόδου αποδίδεται κυρίως στη μαζική είσοδο μεταναστών στη χώρα μετά το 1990.

Πίσω από τη μακροχρόνια υποχώρηση βρίσκεται και η μεγάλη πτώση της γονιμότητας από γενιά σε γενιά.

Οι γυναίκες που γεννήθηκαν στα τέλη της δεκαετίας του ’50 απέκτησαν κατά μέσο όρο 2 παιδιά, ενώ όσες γεννήθηκαν γύρω στο 1985 αναμένεται να αποκτήσουν λιγότερα από 1,5 παιδί.

ΔΙΑΦΗΜΗΣΗ

Η ανατροπή που άλλαξε την Ελλάδα

Η εικόνα αποτυπώνεται και στους ετήσιους δείκτες γονιμότητας. Από περίπου 2.200 παιδιά ανά 1.000 γυναίκες το 1979-1980, ο δείκτης έπεσε στα 1.240 το 2024-2025.

Παράλληλα, η αύξηση των θανάτων σε συνδυασμό με τη μείωση των γεννήσεων ανέτρεψε πλήρως το φυσικό ισοζύγιο του πληθυσμού.

Την περίοδο 1971-1980 καταγράφηκαν 638.000 περισσότερες γεννήσεις από θανάτους. Την επόμενη δεκαετία το πλεόνασμα έπεσε στις 276.000 και τη δεκαετία 1991-2000 περιορίστηκε μόλις στις 22.000.

Από το 2010 και μετά, όμως, η εικόνα αντιστράφηκε:

• 2011-2020: 267.000 περισσότεροι θάνατοι από γεννήσεις
• 2021-2025: 290.000 περισσότεροι θάνατοι από γεννήσεις

Η δημογραφική κατάρρευση δεν χτυπά παντού το ίδιο

Ιδιαίτερα αποκαλυπτική είναι η εικόνα ανά νομό. Από το 2009 έως το 2024 οι γεννήσεις σε ολόκληρη τη χώρα μειώθηκαν κατά 42%, από 117.440 σε 68.310.

Σε έξι νομούς της ηπειρωτικής Ελλάδας η πτώση ξεπέρασε το 50%: Θεσπρωτία, Γρεβενά, Φθιώτιδα, Κοζάνη, Ευρυτανία και Φλώρινα. Σε ακόμη δέκα νομούς η μείωση κυμάνθηκε μεταξύ 45% και 50%.

Στον αντίποδα, έξι νησιωτικοί νομοί εμφανίζουν μικρότερη υποχώρηση, κάτω από 30%, ενώ στις Κυκλάδες και τη Ζάκυνθο η μείωση ήταν μικρότερη ακόμη και από 15%.

Το σοκαριστικό 184 θάνατοι για κάθε 100 γεννήσεις

Ίσως το πιο χαρακτηριστικό στοιχείο της δημογραφικής αλλαγής είναι η αναλογία θανάτων προς γεννήσεις.

ΔΙΑΦΗΜΗΣΗ

Το 2009 αντιστοιχούσαν στην Ελλάδα 92 θάνατοι για κάθε 100 γεννήσεις.

Το 2024 η αναλογία σχεδόν διπλασιάστηκε: 184 θάνατοι για κάθε 100 γεννήσεις.

Οι περιφερειακές διαφορές, ωστόσο, είναι τεράστιες. Το 2024 ο δείκτης κυμαινόταν από 79 έως 276 θανάτους ανά 100 γεννήσεις.

Δωδεκάνησα, Ξάνθη και τρεις νομοί της Κρήτης – Χανιά, Ρέθυμνο και Ηράκλειο – εξακολουθούσαν να έχουν λιγότερους θανάτους από γεννήσεις. Αντίθετα, σε 17 νομούς, όλοι στην ηπειρωτική Ελλάδα, καταγράφηκαν από 175 έως 276 θάνατοι ανά 100 γεννήσεις.

Γιατί αδειάζει η περιφέρεια

Η εξήγηση βρίσκεται κυρίως στη σύνθεση του πληθυσμού. Ο αριθμός των γεννήσεων εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από το πόσες γυναίκες ηλικίας 25-45 ετών ζουν σε κάθε περιοχή και από τη γονιμότητά τους. Αντίστοιχα, οι θάνατοι επηρεάζονται κυρίως από το πόσοι ηλικιωμένοι κατοικούν σε μια περιοχή.

Το πρόβλημα είναι ότι ο αριθμός των γυναικών ηλικίας 25-44 ετών έχει μειωθεί κατά περίπου 480.000, ή 28%. Πρόκειται για συνέπεια της ίδιας της δημογραφικής συρρίκνωσης: οι σημερινές γενιές αναπαραγωγικής ηλικίας είναι αριθμητικά μικρότερες, επειδή γεννήθηκαν πολύ λιγότερα παιδιά μετά το 1980.

Παράλληλα, μετά το 2010 το μεταναστευτικό ισοζύγιο στις συγκεκριμένες ηλικίες έγινε αρνητικό.

ΔΙΑΦΗΜΗΣΗ

Οι περιοχές που κρατούν τους νέους «αντέχουν» περισσότερο

Οι νομοί που εμφανίζουν τις μεγαλύτερες απώλειες γεννήσεων είχαν ήδη χαμηλότερη γονιμότητα στις γενιές που γεννήθηκαν τη δεκαετία του 1960 και στη συνέχεια γνώρισαν ακόμη ταχύτερη πτώση. Ταυτόχρονα, μειώθηκε εντονότερα και ο αριθμός των γυναικών αναπαραγωγικής ηλικίας.

Αντίθετα, οι περιοχές όπου οι θάνατοι παραμένουν κοντά ή κάτω από τις γεννήσεις έχουν συνήθως νεότερο πληθυσμό, ηπιότερη πτώση των γεννήσεων και μικρότερη αύξηση των ηλικιωμένων.

Σε αυτές τις περιοχές σημαντικό ρόλο παίζει και η μετακίνηση πληθυσμού: συγκρατούν περισσότερους νέους, ενώ προσελκύουν πληθυσμό τόσο από άλλες περιοχές της Ελλάδας όσο και από το εξωτερικό.

Και το χειρότερο μπορεί να μην έχει έρθει ακόμη

Η σημερινή δημογραφική εικόνα δεν αποτελεί, σύμφωνα με την έρευνα, το τέλος της καθοδικής πορείας.

Ο κ. Κοτζαμάνης εκτιμά ότι την τελευταία δεκαπενταετία η Ελλάδα γνώρισε κατάρρευση των γεννήσεων κατά 42%, πολύ μεγαλύτερη από τη μείωση της δεκαετίας του ’80, όταν οι γεννήσεις είχαν υποχωρήσει κατά 31%, από 148.000 το 1980 σε 102.000 το 1990.

Και υπάρχει ακόμη ένας λόγος ανησυχίας. Με βάση όλα τα σενάρια για την εξέλιξη της γονιμότητας και της θνησιμότητας, αναμένεται νέα μείωση των γεννήσεων κατά περίπου 15% μεταξύ 2045 και 2060.

Ο λόγος βρίσκεται ήδη στις σημερινές γενιές: τότε θα φτάσουν σε αναπαραγωγική ηλικία όσοι γεννήθηκαν την περίοδο 2010-2029. Είναι περίπου 450.000 λιγότεροι σε σχέση με όσους γεννήθηκαν την εικοσαετία 1990-2009.

ΔΙΑΦΗΜΗΣΗ

Με άλλα λόγια, η δημογραφική κρίση της Ελλάδας δεν αφορά μόνο το σήμερα. Οι αριθμοί δείχνουν ότι ένα μεγάλο μέρος της επόμενης πτώσης των γεννήσεων έχει ήδη «γεννηθεί».

Με πληροφορίες από ΑΠΕ-ΜΠΕ